Aktorstwo filmowe a aktorstwo teatralne

Doświadczeni aktorzy często podkreślają, że gra w filmie i gra w teatrze to dwie zupełnie różne rzeczy.

Słynnie ujął to Michael Caine, mówiąc, że teatr to „operacja skalpelem", a film – „operacja laserem".

Co miał na myśli? Co aktorzy mają na myśli, gdy mówią o tej różnicy?

W tym artykule przyjrzymy się temu, jak film i teatr stawiają przed aktorami zupełnie inne wymagania.

Kolejność i czas trwania #

Sztuka teatralna zaczyna się od strony pierwszej, kolejne sceny następują po sobie w ustalonej kolejności, a cały spektakl trwa zazwyczaj około dwóch godzin.

Zdjęcia do filmu mogą trwać trzy tygodnie, trzy miesiące albo i dłużej – i wcale nie zaczyna się od sceny pierwszej. Najpierw może być scena 27, potem 89, a potem 2. Innymi słowy, film kręci się w zupełnie losowej kolejności.

Dla aktora oznacza to konieczność pamiętania o emocjach towarzyszących każdej scenie. Jeśli na przykład twoja postać czuje się bezbronna w scenie 23, to trzy tygodnie później, kręcąc scenę 24, musisz pamiętać, że poprzednia scena kończyła się właśnie tym stanem.

Niektórzy aktorzy posuwają się nawet do prowadzenia szczegółowych notatek z emocjami przypisanymi do każdej sceny.

Wniosek: aktor filmowy musi rozumieć emocjonalny charakter każdej sceny i śledzić, jak jego postać rozwija się przez całą historię.

Intymność #

Film jest bez porównania bardziej intymny niż teatr.

W teatrze każdy gest musi być widoczny dla widzów siedzących sto metrów dalej, na samym końcu sali – stąd wyrazista mimika i szerokie, zamaszste ruchy.

W filmie kamera może się zbliżyć tak bardzo, że cały ekran wypełnia jedno oko aktora – i każde najmniejsze drgnięcie czy mrugnięcie zobaczy każdy na widowni.

Podobnie jest z dźwiękiem. W teatrze słowa muszą dotrzeć do widza siedzącego daleko w ciemności, nawet jeśli ma kłopoty ze słuchem.

Na planie filmowym niezwykle czuły mikrofon wyłapie każdy najlżejszy oddech i rozniesie go po całej sali kinowej.

Gra filmowa jest więc z natury „mniejsza" i „cichsza". W teatrze obrzydzenie możesz wyrazić, odrzucając głowę do tyłu i wykrzywiając twarz; w filmie ten sam stan wystarczy pokazać ledwo dostrzegalnym drżeniem ust.

Wniosek: w filmie graj naturalnie, tak jak w prawdziwym życiu, i przede wszystkim – zachowaj umiar.

Powtórki ujęć #

W teatrze nie masz szansy na powtórkę, jeśli zapomnisz tekstu albo coś pójdzie nie tak. Musisz brnąć dalej bez względu na wszystko.

W filmie każde kolejne ujęcie to okazja do wypróbowania nowego pomysłu i wprowadzenia drobnych zmian, by sprawdzić, co działa lepiej.

Wniosek: na planie filmowym miej kilka wariantów zagrania każdej sceny i pozwól sobie eksperymentować.

Znajomość materiału przez widzów #

Gdyby Laurence Olivier grający Hamleta powiedział „Być albo nie być – oto jest pytanie, które sobie zadaję", widownia zareagowałaby oburzeniem.

Wiele sztuk teatralnych widzowie znają doskonale. Nierzadko pamiętają każde słowo tekstu.

Oczywiście nowe sztuki nie mają tego problemu – jeśli aktor pomyli tekst, nikt na widowni się nie zorientuje.

Jednak niemal żaden film (poza ekranizacjami sztuk) nie ma tekstu wyrytego w kamieniu. Gdyby podpułkownik Kilgore powiedział: „Zacząłem doceniać zapach napalmu o poranku", nikt by nie zwrócił na to uwagi.

To może i nie tak mocna kwestia jak oryginał, ale widzów by to nie obeszło.

Zasada ta dotyczy zresztą też samych postaci. Wszyscy wiedzą (albo myślą, że wiedzą), jaki był Hamlet, ale publiczność nie miała pojęcia, jaka będzie Amelie, zanim film trafił na ekrany. Mogła być dokładnie taka, jaką chcieli ją widzieć reżyser Jean-Pierre Jeunet i Audrey Tautou.

Wniosek: w teatrze trzymaj się tekstu; w filmie masz znacznie więcej swobody do eksperymentowania i improwizowania.

Przygotowanie #

Praca nad spektaklem zazwyczaj zaczyna się od prób w sali z całym zespołem aktorskim i reżyserem – razem budujecie przedstawienie od podstaw.

Jako grupa eksperymentujecie, sprawdzacie różne pomysły, inspirujecie się nawzajem i stopniowo doprowadzacie spektakl do formy gotowej do pokazania publiczności.

Równolegle uczycie się oczywiście tekstu.

W przypadku filmu wszystko wygląda zupełnie inaczej.

Po otrzymaniu scenariusza siadasz sam i uczysz się tekstu, próbując w głowie poukładać sobie, jak poszczególne sceny powinny wyglądać i jak je zagrać.

Kiedy w końcu nadchodzi dzień zdjęciowy, możesz poznać pozostałych aktorów dosłownie dziesięć minut przed wejściem na plan. Może uda ci się chwilę porozmawiać z reżyserem o scenie – a może nie.

A gdy już zaczniecie kręcić, reżyser może powiedzieć, żebyś zapomniał o wszystkim, co przygotowałeś, i spróbował czegoś zupełnie innego.

Wniosek: scenariusz filmowy musisz przestudiować samodzielnie i dogłębnie, a do każdej sceny przygotować kilka różnych wariantów interpretacji.

Podsumowanie #

Nie zakładaj, że skoro odniosłeś sukces w teatrze, automatycznie poradzisz sobie na ekranie. I odwrotnie.

Jeśli więc przenosisz się z jednego medium do drugiego, pamiętaj: nie bierz niczego za pewnik!